Ολοκληρώνοντας την έρευνα για την Ανθολογία Αιγυπτιώτικης λογοτεχνίας και κριτικής, κυρίως σε δυσεύρετα αλεξανδρινά και άλλα αιγυπτιώτικα έντυπα,[1] συγκεντρώσαμε αθησαύριστες ή ανεξακρίβωτες αναφορές στον Κ. Π. Καβάφη, που δεν αποδελτιώνονται σε βιβλιογραφικές εργασίες ή καταγράφονται χωρίς αυτοψία.[2] Οι περισσότερες από τις δημοσιεύσεις που προστίθενται έγιναν κατά τη δεκαετία 1924-1933, δηλ. όσο ζούσε ο Καβάφης, και αφορούν κατά κύριο λόγο το πρόσωπο του ποιητή και λιγότερο το έργο του. Σ’ αυτές αποτυπώνονται οι αντιδράσεις, η αμηχανία και οι ενστάσεις αλεξανδρινών λογίων και κριτικών απέναντι στην καβαφική ποίηση και στην κριτική πρόσληψή της, ενώ επανέρχονται συχνά χιουμοριστικά, ειρωνικά και σατιρικά σχόλια για τη μορφή και για συμπεριφορές του Αλεξανδρινού.
Δώδεκα χρόνια ύστερα από το πρώτο αντικαβαφικό δημοσίευμα του Ροβέρτου Κάμπου, νέες αντιδράσεις ξεσπούν τον Μάρτιο του 1924 με αφορμή τα αιχμηρά δημοσιεύματα του γιατρού Σωκράτη Λαγουδάκη, τα οποία συσπειρώνουν αρκετούς Αλεξανδρινούς γύρω από τον ποιητή, αλλά την ίδια στιγμή γίνονται αφορμή για νέες επικρίσεις και για ανεκδοτολογικά και χλευαστικά σχόλια. Ακόμη και κριτικοί που εξέφραζαν την εκτίμησή τους για το ποιητικό έργο του Καβάφη, όπως ο Γιώργος Βρισιμιτζάκης και ο Τίμος Μαλάνος, δεν έπαυαν να δημοσιεύουν επικριτικά σημειώματα για τον ποιητή και για θαυμαστές του.
Παρόλο που αρκετές αντιρρήσεις, επιφυλάξεις και επικρίσεις τόσο για το πρόσωπο όσο και για το έργο του Καβάφη εμφανίστηκαν στην Αλεξάνδρεια ήδη από τη δεκαετία του 1910 (από τους Πέτρο Μάγνη, Ροβέρτο Κάμπο, Βύρωνα Πασχαλίδη, Μιχάλη Περίδη, Τίμο Μαλάνο κ.ά.), οι αντικαβαφικοί και γενικά οι σχολιαστές του Αλεξανδρινού αυξήθηκαν κατά τη δεκαετία του 1920 (ή και αργότερα), και με αφορμή την κυκλοφορία του καβαφικού αφιερώματος στο αθηναϊκό περιοδικό Νέα Τέχνη του Μάριου Βαϊάνου. Όχι μόνο παλαιότεροι αλλά και νεότεροι λόγιοι, λογοτέχνες, κριτικοί, δημοσιογράφοι, σατιριστές και σκιτσογράφοι, όπως οι Γλαύκος Αλιθέρσης, Γιώργος Αλκαίος, Μικές Ανατολέας, Σοφοκλής Αντωνιάδης, Αγησίλαος Αριστοκλής (Αριστό), Ανάλατος, Ιωάννης Γκίκας, Παύλος Γνευτός, Κωνσταντίνος Δέλτα, Γεώργιος Δημάκος, Δημήτρης Ευαγγέλου, Γιάννης Ζερβός, Θωμάς Κακαλίδης, Χαρίλαος Κασφίκης (Γραφοδαίμων, πιθανόν και Ροβέρτος Κάμπος), Γεώργιος Κιτρόπουλος, Γιώργος Κοκκάλης, Κ. Ν. Κωνσταντινίδης, Ηρακλής Λαχανοκάρδης, Κίμων Μαραγκός, Λουκία Μάρβα, Ευστράτιος Νέος, Νίκος Νικολαΐδης, Πάνος Ξένος, Μίμης Παπαδημητρίου, Νίκος Παππάς, Μαρία Ρουσσιά, Κώστας Ρωμάνος, Τηλέμαχος Τσιχλάκις, Νικόλας Φύλλας, Λουκάς Χριστοφίδης κ.ά., εκφράζουν με ποικίλους τρόπους τις αντιρρήσεις, τις επιφυλάξεις και τις αμφιθυμίες τους, ή τις υποβάλλουν με σκίτσα, γελοιογραφίες, σάτιρες και παρωδίες, αν δεν τηρούν, συχνά, μια στάση αμήχανης σιωπής. Ορισμένοι από αυτούς αποδοκιμάζουν συμπεριφορές του Αλεξανδρινού, καταλογίζοντάς του ότι χειραγωγούσε την κριτική, ενώ απορρίπτουν και όψεις του ποιητικού του έργου, αν δεν το καταδικάζουν στο σύνολό του. Σε ορισμένες περιπτώσεις (λ.χ. σε κείμενα του Λαγουδάκη ή του Λαχανοκάρδη, αλλά και σε σατιρικούς στίχους ή σχόλια, λ.χ. του Κασφίκη ή του Ρωμάνου και του Κοκκάλη) υπάρχουν υπονοούμενα και για τη σεξουαλικότητά του.
Βέβαια, αρκετοί άλλοι, επηρεασμένοι και από την ισχυρή ποιητική προσωπικότητα του Καβάφη, εξέφρασαν την εκτίμησή τους προς τον ποιητή, είτε με ολιγόλογες αναφορές είτε με κριτικά κείμενα. Εκτός από τον πιο ουσιαστικό κριτικό του Καβάφη, τον Γ. Βρισιμιτζάκη, ας αναφερθούν εδώ και οι Βασίλης Αθανασόπουλος, Μάκης Ανταίος (Γεράσιμος Κολαΐτης), Αποστόλης Αποστολόπουλος, Αγησίλαος Αριστοκλής, Μάριος Βαϊάνος, Σταύρος Βλάχος, Άγης Βορεάδης, Νίκος Γριμάλδης, Σταύρος Καρακάσης, Θάνος Κατράρος (Atanasio Katraro), Ντίνος Κουτσούμης, Απόστολος Λεοντής, Γεώργιος Λεχωνίτης, Σωτήριος Λιάτσης, Τίμος Μαλάνος, Πόλυς Μοδινός, Χριστόφορος Νομικός, Φερδινάρδος Όδδης, Κ. Ν. Παππάς, Γεώργιος Παπουτσάκης, Στέφανος Πάργας, Παύλος Πετρίδης, Γιάγκος Πιερίδης, Γιάννης Σαρεγιάννης, Αλέκος Σεγκόπουλος, Ρίκα Σεγκοπούλου, Σταύρος Σταυρινός, Στρατής Τσίρκας, Γεώργιος Χαριτάκης, Γιάγκος Χριστοδούλου κ.ά. – παρόλο που ορισμένοι από αυτούς δεν παρέλειπαν να σημειώσουν και αντιρρήσεις ή απέφευγαν να διατυπώσουν σταθερές και ξεκάθαρες απόψεις για το καβαφικό έργο.
Στις προσθήκες αυτές θελήσαμε να περιλάβουμε και μικρά ή εκτενέστερα αποσπάσματα από αρκετές δημοσιεύσεις, ιδίως όταν αυτές προέρχονται από δυσεύρετα έντυπα ή όταν παρουσιάζουν αυξημένο ενδιαφέρον. Όπως αναφέρθηκε παραπάνω, πολλές αναφορές στο πρόσωπο του Καβάφη έχουν ανεκδοτολογικό χαρακτήρα ή αποτελούν ανάλαφρα, ειρωνικά και πειρακτικά σχόλια, καλαμπούρια και γελοιογραφήσεις, που αναστάτωναν ή ενοχλούσαν πολλές φορές τον ποιητή· ωστόσο και αυτά συμβάλλουν στο να γνωρίσουμε την Αλεξάνδρεια του Καβάφη, ο οποίος αποτελούσε συχνά το πρόσωπο της ημέρας και απασχολούσε τον ημερήσιο και περιοδικό Τύπο.[3]
Λευτέρης Παπαλεοντίου
[1] Κυρίως από τη συλλογή των αδελφών Κωνσταντινίδη (δηλ. του Πέτρου Μάγνη και του Πήλιου Ζάγρα), που βρίσκονται στη Δημόσια Ιστορική Βιβλιοθήκη Ζαγοράς, καθώς και σε έντυπα που βρίσκονται στο Ε.Λ.Ι.Α.-Μ.Ι.Ε.Τ. (Αθήνα). Εδώ περιλαμβάνονται και δύο δημοσιεύσεις σε αθηναϊκές εφημερίδες (βλ. αρ. 58 και 154), τις οποίες εντόπισε ο φίλος Λ. Βαρελάς.
[2] Αναφέρομαι στις παρακάτω βιβλιογραφίες: Γ. Κ. Κατσίμπαλης, Βιβλιογραφία Κ. Π. Καβάφη, Αθήνα 1943. Δημήτρης Δασκαλόπουλος, Βιβλιογραφία Κ. Π. Καβάφη 1886-2000, Θεσσαλονίκη, Κ.Ε.Γ., 2000. Δημήτρης Δασκαλόπουλος, Βιβλιογραφικά Κ. Π. Καβάφη. Προσθήκες 1886-2000. Συμβολή 2001-2010, ανάτυπο από το περ. Κονδυλοφόρος 11 (2012) 163-233. Λευτέρης Παπαλεοντίου, Προσθήκες στη Βιβλιογραφία Κ. Π. Καβάφη (1907-2000), Λευκωσία, Μικροφιλολογικά Τετράδια 22, 2016. Τραϊανός Μάνος, «Αβιβλιογράφητα μικροκαβαφικά σε σατιρικές περιοδικές εκδόσεις του αιγυπτιώτη ελληνισμού (1924-1959)», Μικροφιλολογικά 50 (Φθινόπωρο 2021) 29-38.
[3] Για πληροφορίες που αφορούν αιγυπτιώτες συγγραφείς, βλ., τώρα, και Λ. Παπαλεοντίου, Ανθολογία Αιγυπτιώτικης λογοτεχνίας και κριτικής, τ. 1-2, Θεσσαλονίκη, Ινστιτούτο Νεοελληνικών Σπουδών (Ίδρυμα Μαν. Τριανταφυλλίδη), 2025.
