Δεν είναι μόνον τα λόγια μας παιδιά πολλών ανθρώπων, όπως γράφει ο Σεφέρης· πολύ συχνά είναι και τα έργα μας. Στη συγκεκριμένη μάλιστα περίπτωση, που χρειάστηκαν είκοσι πέντε χρόνια για να ολοκληρωθεί και να δει το φως της δημοσιότητας η βιβλιογραφία, είναι ευνόητο ότι ο συντάκτης της έχει πολλές οφειλές και πολλά δάνεια να αναγνωρίσει.
Η αφιέρωση του βιβλίου στη μνήμη του Γ. Π. Σαββίδη δεν εξοφλεί τα όσα του οφείλω –όχι μόνον για την κρίσιμη παρέμβασή του στο θέμα του Καβάφη και στη διαμόρφωση της Βιβλιογραφίας. Για πολλά χρόνια είχε θέσει στη διάθεσή μου το προσωπικό του καβαφικό αρχείο και μέχρι τις παραμονές του θανάτου του με εφοδίαζε με βιβλιογραφικό υλικό. Πέρα από τη διαρκή και αδιάπτωτη συμπαράστασή του, ήταν ένας άνθρωπος που διέθετε τη μοναδική ικανότητα να συνδυάζει τον έρωτα της λογοτεχνίας με την ευζωία, την εγκάρδια φιλία με την ανόθευτη αυστηρή κρίση, την ευρυμάθεια και την αυθεντία με το θάρρος να αναγνωρίζει ακόμη και τα δικά του λάθη, κάθε φορά που οι αρχικές εκτιμήσεις του για πρόσωπα και έργα αποδεικνύονταν εσφαλμένες. Λυπάμαι βαθύτατα που δεν πρόλαβε να δει την έκδοση της βιβλιογραφίας Καβάφη, την οποία είχε προαναγγείλει σε πολλά κείμενά του.
«Παρά δήμον ονείρων» βρίσκονται και άλλοι φίλοι που μου συμπαραστάθηκαν με ποικίλους τρόπους: η Κυβέλη Σεγκοπούλου, πάντα φιλόξενη και δοτική, με ανέχτηκε για πολύν καιρό, όταν κατέγραφα ξένες εκδόσεις και άλλα συναφή στοιχεία που τηρούσε στο σπίτι της· ο Στρατής Τσίρκας, με τις γνώσεις του και με την ανατρεπτική οπτική του, μοιράστηκε μαζί μου αναμνήσεις και εντυπώσεις μα, κυρίως, πολύ ανθρώπινες στιγμές κατά τους τελευταίους μήνες της ζωής του· ο Δημήτρης Χαριτάτος, που μου ανακοίνωνε με εφηβικό ενθουσιασμό τα ευρήματά του από τις συνεχείς αναδιφήσεις του σε αιγυπτιώτικα έντυπα· ο Βαγγέλης Καραγιάννης, με ανεξάντλητη πάντα υπομονή και ερευνητική διάθεση για όλα τα καβαφικά θέματα, συνεισέφερε κάθε τόσο απροσδόκητα αποκτήματα· ο Χρήστος Χειμώνας με εφοδίαζε συνεχώς με αποκόμματα, κυρίως από επαρχιακά έντυπα· ο περισσότερο Έλληνας από πολλούς Έλληνες Καταλανός Alexis Solà, με το ένθεο πάθος του για τη χώρα μας και για τον Αλεξανδρινό, ανέλαβε αυτοβούλως να καλύψει την εντυπωσιακή παρουσία του Καβάφη στην καταλανική γλώσσα· ο συμπαθέστατος Zygmunt Kubiak, που αφιέρωσε μεγάλο μέρος της ζωής του στη μετάφραση του καβαφικού έργου στα πολωνικά, μου πρόσφερε όλες τις πολωνικές εκδόσεις και, ταυτόχρονα, με τίμησε με τη φιλία του.
Θερμότατες ευχαριστίες εκφράζω προς το Κέντρο Ελληνικής Γλώσσας και ιδιαιτέρως προς τον τότε πρόεδρο του Διοικητικού Συμβουλίου Δ. Ν. Μαρωνίτη, ο οποίος ενέκρινε την ένταξη της βιβλιογραφίας στα ερευνητικά προγράμματα και στη σειρά των εκδόσεων του Κέντρου, καθώς και στους Νάσο Βαγενά και Τάκη Καγιαλή, μέλη του Διοικητικού Συμβουλίου, οι οποίοι υποστήριξαν τη σχετική πρότασή μου. Είναι ευνόητο ότι οι ευχαριστίες μου απευθύνονται επίσης προς τον σημερινό πρόεδρο του Κέντρου [Μάρτιος 2003], τον καθηγητή Δημήτρη Φατούρο, και προς τον αντιπρόεδρο καθηγητή I. Ν. Καζάζη, καθώς και προς το παρόν Διοικητικό Συμβούλιο, το οποίο επέδειξε μεγαλόθυμη κατανόηση και εξάντλησε κάθε προθεσμία χρονικής αναμονής, έως ότου ολοκληρωθούν οι εξαντλητικές διορθώσεις των δοκιμίων, η σύνταξη των ευρετηρίων και οι τελικοί έλεγχοι. Με προθυμία και ευγένεια συντόνισε τις επαφές του συγγραφέα και της επιμελήτριας με το Κέντρο ο Βασίλης Βασιλειάδης. Η έκδοση δεν θα μπορούσε βέβαια να πραγματοποιηθεί χωρίς την υποστήριξη του Υπουργείου Πολιτισμού.
Είμαι ξεχωριστά ευγνώμων στο Πρόγραμμα Ελληνικών Σπουδών του Πανεπιστημίου του Princeton για την υποδειγματική φιλοξενία που μου παραχώρησε επί τρεις μήνες την άνοιξη του 1999 δίνοντάς μου τη δυνατότητα να διεξέλθω και να αποδελτιώσω αγγλόφωνα, και όχι μόνον, περιοδικά και βιβλία για τον Καβάφη και να διασταυρώσω ασαφείς και αβέβαιες σχετικές πληροφορίες που είχα από άλλες πηγές. Ευχαριστώ τους υπευθύνους του Προγράμματος: τον Αλέξανδρο Νεχαμά, τον Edmund Keeley (αλλά και τη Mary Keeley για την πολύπλευρη συμπαράστασή της), τον αεικίνητο «μοχλό» του Προγράμματος Δημήτρη Γόντικα και τη Mary George, βιβλιοθηκάριο της βιβλιοθήκης Firestone, για την πολύτιμη βοήθειά της.
Απεριόριστη και διαρκή βοήθεια δέχτηκα κατά τα τελευταία χρόνια από τον Μανόλη Σαββίδη, διευθυντή του Σπουδαστηρίου Νέου Ελληνισμού, ο οποίος μου παραχώρησε ελεύθερη πρόσβαση στο Αρχείο Καβάφη και στην πλουσιότατη βιβλιοθήκη του Σπουδαστηρίου, με αρωγό την πολύτιμη γραμματέα Κατερίνα Γκίκα.
Με δυσκολία μπορώ να βρω ικανοποιητικά και επαρκή λόγια για να εκφράσω τις οφειλές μου προς το Ελληνικό Λογοτεχνικό και Ιστορικό Αρχείο και τον Μάνο Χαριτάτο. Ο πάντα μεταδοτικός ενθουσιασμός του, μαζί με την πλούσια σε περιοδικά του 19ου και του 20ού αιώνα βιβλιοθήκη του ΕΛΙΑ, διευκόλυναν και ενθάρρυναν σε αφάνταστο βαθμό τις αναζητήσεις μου, κυρίως κατά τα πρώτα χρόνια της συγκέντρωσης του υλικού. Η απόφασή μου, σύμφωνα με παλαιά υπόσχεση, να παραδώσω το σύνολο του καβαφικού αρχείου μου στο ΕΛΙΑ αποτελεί έμπρακτη έκφραση των ευχαριστιών μου.
Ιδιαίτερες ευχαριστίες εκφράζω στον Γιώργο Γ. Κατσίμπαλη ο οποίος με γενναιοδωρία μού παραχώρησε πολλά από τα καβαφικά αποκόμματα του Αρχείου Γ. Κ. Κατσίμπαλη και μου επέτρεψε να διεξέλθω με άνεση το αρχείο αυτό. Η Λένα Σαββίδη και το προσωπικό του Αρχείου ΔΟΛ (Δημοσιογραφικού Οργανισμού Λαμπράκη) ανταποκρίθηκαν προθυμότατα στις αναζητήσεις μου στα κάθε είδους έντυπα του Οργανισμού· ξεχωριστά ευχαριστώ τον Μάριο Αλεξίου. Με πολύ ουσιαστικό τρόπο μου συμπαραστάθηκαν αγαπητοί φίλοι: η Diana Haas, με άγρυπνο πάντα ενδιαφέρον, με εφοδίαζε με ό,τι καινούριο έφτανε στα χέρια της· η Renata Lavagnini ανταποκρίθηκε ταχύτατα και αποτελεσματικά σε ποικίλα αιτήματά μου· ο Μανόλης και η Νόρα Αναγνωστάκη διατήρησαν όλα αυτά τα χρόνια προσιτή την πολύτιμη βιβλιοθήκη τους, όπως εξάλλου και ο Λάκης Παπαστάθης· ο Γιώργος Ζεβελάκης και ο X. Λ. Καράογλου πρόσφεραν ως την ύστατη στιγμή φωτοτυπίες, πληροφορίες, στοιχεία και, όπως πάντα, γόνιμες ανταλλαγές απόψεων· ο Γιώργος Κορδομενίδης επιβεβαίωνε κάθε τόσο το διαρκές ενδιαφέρον του, παρακολουθώντας καβαφικά δημοσιεύματα περιοδικών και εφημερίδων της Θεσσαλονίκης. Πολύ μεγάλο μέρος των δημοσιευμάτων σε έντυπα της Κύπρου οφείλεται στη φιλέρευνη διάθεση και την πάντα πρόθυμη συνδρομή του Λευτέρη Παπαλεοντίου. Δεν θα πρέπει να παραλείψω τις συνεχείς υποδείξεις, κυρίως αγγλικών, γαλλικών και ισπανικών λημμάτων, από τον Π. Δ. Δασκαλόπουλο.
Για τις μεταφράσεις του καβαφικού έργου σε ορισμένες ξένες γλώσσες σημαντική υπήρξε η βοήθεια που μου πρόσφεραν: η Σόνια Ιλίνσκαγια στα ρωσικά, η Ζντράβκα Μιχαήλοβα και η Μαρία Λίτινα στα βουλγαρικά, η Λόισκα Αβαγιανού στα σλοβενικά, η Γκάγκα Ρόσιτς στα σερβικά, η Έλενα Λαζάρ στα ρουμανικά, ο Ηρακλής Μήλας και η Έφη Εξίσου στα τουρκικά, ο Γιώργος Αγαθονικιάδης στα τσεχικά, η Ρένα Μόλχο στα εβραϊκά, η Johanna van Lienden στα ολλανδικά.
Με τον τρόπο του ο καθένας, συνεισέφεραν κατά καιρούς τη βοήθειά τους ο Αλέξ. Αργυρίου, ο Ιάκωβος Βούρτσης, ο Αλέξης Ζήρας, ο Hero Hokwerda, ο Βρασίδας Καραλής, ο Σάββας Καράμπελας, ο Κυρ. Ντελόπουλος, ο Massimo Peri, ο Μιχάλης Πιερής, ο Θεόδωρος Δ. Σαρρηγιάννης από τη Σάμο. Σε παραβολές και ταξινομήσεις συμπαραστάθηκαν η Ξανθίππη-Μαρίνα Δασκαλοπούλου, η Ιώ Δραγάτση, η Μαριζάννα Χατζηπαναγιώτου.
Η Κωστούλα Σκλαβενίτη ανέλαβε την επίπονη εργασία της όλης επιμέλειας του έργου. Οι γνώσεις της, η πολυγλωσσία της και η έμπειρη ματιά της με προφύλαξαν από πάρα πολλά λάθη και αβλεψίες που είχαν συσσωρευτεί σε όλη τη διάρκεια συγκέντρωσης του υλικού. Είμαι βέβαιος ότι χωρίς τις δικές της παρεμβάσεις και παρατηρήσεις το βιβλίο θα είχε πολύ περισσότερα λάθη από όσα μπορεί να μου έχουν διαφύγει και τα οποία με βαρύνουν εξ ολοκλήρου. Ευχαριστώ, επίσης, τη Ματίνα Βασιλείου, τη Χριστίνα Κωνσταντάκη, την Ιωάννα Μεϊτάνη και τη Σοφία Φιλέρη, οι οποίες βοήθησαν την επιμελήτρια σε παραβολές και ελέγχους, όπως και τη Γιόλα Μπαλή που ανέλαβε να διεκπεραιώσει, με υπομονή και άκρα φιλική διάθεση, την παραγωγή της βιβλιογραφίας.
Επιθυμώ, τέλος, να ευχαριστήσω βαθύτατα τη γυναίκα μου Μαρία Στασινοπούλου για την κατανόηση, το ήρεμο κλίμα και την ποικιλότροπη συμπαράσταση που επέδειξε όλα αυτά τα χρόνια. Η γνώμη της για προβλεπτά και απρόβλεπτα ζητήματα που προκύψανε μού ήταν πολύτιμη και αποφασιστική. Ζήσαμε μαζί όλην αυτή την περιπέτεια και είμαι ευτυχής που μπορέσαμε να την φέρουμε σε αίσιο τέρμα. Ου μεν γάρ τι γυναικός ανήρ ληίζετ’ άμεινον της αγαθής.
Δημήτρης Δασκαλόπουλος
